Απολαύστε υπεύθυνα


 

 

 

Πάμε Θέατρο


 

Ελίας Κανέττι

Οι αριθμημένοι του Ελίας Κανέττι
Die Befristeten by Elias Canetti (1956)

Σκηνοθεσία: Μίνος Βολανάκης
Μετάφραση: Μίνος Βολανάκης
Μουσική επιμέλεια: Μύρτα Πολίζου
Επιμέλεια ήχων: Δόμνα Ακατογλίδου-Στεφάνου
Ρύθμιση ήχου: Γιάννης Πουλόπουλος, Τάσος Μεταληνός
Επιμέλεια παραγωγής: Δημήτρης Φραγκουδάκης
Παραγωγή: Βίκυ Μουνδρέα
Παίζουν με τη σειρά που ακούγονται οι ηθοποιοί:
Ανδρέας Βάιος, Χρήστος Μπίρος, Ράσμη Τσόπελα, Πέπη Κεχαγιαδάκη, Γιάννης Βόγλης, Βασίλης Διαμαντόπουλος, Αλέξης Μίγκας, Τζένη Καλύβα, Στέλιος Βόκοβιτς, Στάθης Σαμαρτζής, Νίκος Καββαδάς, Άρης Ρέτσος, Μπάμπης Σαριγιαννίδης, Μαρία Κωνσταντάρου,  Ράνια Οικονομίδου, Φώφη Καρδαρά, Κατερίνα Χέλμη, Ντίνα Κώνστα, Ντόρα Σιμοπούλου, Μαρίνα Γεωργίου, Γιάννης Σιώπης.
Ηχογράφηση 1983
*Από το αρχείο της ΕΡΤ

Ηχητικό Ντοκουμέντο
Θεατρική παράσταση:
Οι αριθμημένοι του Ελίας Κανέττι
Διάρκεια: 2:01:38

*Με αριστερό κλικ: Άνοιγμα αρχείου (live), με δεξί κλικ -αποθήκευση ως-: ή -αποθήκευση προορισμού ως- για την αποθήκευση του αρχείου.

Yπόθεση:
Δράμα σε 2 μέρη και 21 σκηνές.
Το έργο αυτό τιτλοφορείται έτσι, επειδή οι άνθρωποί του αντί για ονόματα, φέρουν ο καθένας από έναν αριθμό, τον αριθμό των ετών που θα ζήσουν. Εφόσον λοιπόν ξέρουν πότε ακριβώς θα πεθάνουν, ρυθμίζουν ανάλογα τη ζωή τους. Αυτή η φανταστική και παράδοξη κοινωνία ανατρέπεται, όταν κάποιος ανήσυχος κάτοικος αποφασίζει να αποκαλύψει τον μηχανισμό.
Η δομή του έργου συγκροτείται από 21 σκηνές και η σκηνοθεσία του αναλύεται μέσα από μία ενότητα και έναν στόχο: τον προβληματισμό του ανθρώπου μπροστά στη μοιραία στιγμή του θανάτου.
Η πρεμιέρα του έργου «Οι αριθμημένοι» του Ελίας Κανέττι έγινε στην Οξφόρδη το 1956 με τον τίτλο: Their Days are Numbered (Οι μέρες τους είναι μετρημένες!).

 

Ελίας Κανέττι

Ο Ελίας Κανέττι (Elias Canetti, (1905-1994) ήταν βραβευμένος με το Νόμπελ Λογοτεχνίας συγγραφέας, γεννημένος στη Βουλγαρία από Εβραίους Σεφαραδίτες γονείς, που έγραψε στα γερμανικά. Είναι ευρύτερα γνωστός για το μυθιστόρημα «Η τύφλωση» (Die Blendung) και τη μελέτη «Μάζα και Εξουσία» που αφορά τη συμπεριφορά του πλήθους η οποία εκφράζεται σε δραστηριότητες όπως η ομαδική βία και οι θρησκευτικές συγκεντρώσεις. Ο Κανέττι βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1981.
Γεννήθηκε στο Ρουστσούκ της Βουλγαρίας στις 25 Ιουλίου του 1905, ήταν ο μεγαλύτερος από τους τρεις γιους της οικογένειας του.Οι πρόγονοί του, από την πλευρά του πατέρα του, είχαν μετακομίσει στο Ρουστσούκ από την Αδριανούπολη όπου είχαν εγκατασταθεί αρχικά μετά την εκδίωξη των Εβραίων από την Ισπανία το
1492. Το αρχικό όνομα της οικογένειας ήταν Canete από το όνομα ενός χωριού στην Ισπανία. Η μητέρα του Κανέττι καταγόταν από μια από τις παλαιότερες Σεφαραδίτικες οικογένειες της Βουλγαρίας, την οικογένεια Arditti, της οποίας ορισμένα μέλη ήταν φυσικοί και αστρονόμοι στη βασιλική αυλή του Αλφόνσου του Δ΄ και του Πέτρου του Δ΄ της Αραγωνίας). Στο Ρουστσούκ ο πατέρας και ο παππούς τού Κανέττι ασχολούνταν με το εμπόριο.
Ο Κανέττι έζησε μέχρι το 1911 στο Ρουστσούκ οπότε η οικογένειά του μετακόμισε στην Αγγλία. Το 1912 μετά το ξαφνικό θάνατο του πατέρα του, μετακόμισε με την μητέρα και τα αδέρφια του, στη Βιέννη. Εκεί ο Κανέττι, ο οποίος ήδη μιλούσε λαντίνο, βουλγαρικά, αγγλικά, που τα είχε μάθει τον ένα χρόνο που έζησε στο Λονδίνο, καθώς και λίγα γαλλικά, έμαθε τα γερμανικά από την μητέρα του η οποία επέμενε ιδιαίτερα να μάθει τη γλώσσα αυτή και του τα δίδαξε η ίδια. Το 1916 μετακόμισαν στη Ζυρίχη, όπου έζησαν πέντε χρόνια και έπειτα στη Φρανκφούρτη, μέχρι το 1924, οπότε ο Κανέττι, αφού τελείωσε το γυμνάσιο, επέστρεψε στη Βιέννη για να σπουδάσει χημεία.
Όμως, αν και πήρε το πτυχίο χημείας από το πανεπιστήμιο της Βιέννης πέντε χρόνια αργότερα, δεν εργάστηκε ποτέ ως χημικός. Ήδη κατά τη διάρκεια των σπουδών του άρχισε να ασχολείται με τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία και εντάχθηκε στους λογοτεχνικούς κύκλους. Ο Κανέττι έκλινε προς την αριστερά και πήρε μέρος στην επανάσταση του Ιουλίου του 1927. Το 1934 παντρεύτηκε τη Βέζα Τάουμπνερ-Καλντερόν (Veza Taubner-Calderon) που στάθηκε αφοσιωμένη βοηθός στο έργο του. Το 1938, μετά το Άνσλους μετακόμισε στο Λονδίνο όπου συνδέθηκε με τη ζωγράφο Μαρί-Λουίζ φον Μοτεσίσκι (Marie-Louise von Motesiczky) και αργότερα με τη συγγραφέα Άιρις Μέρντοχ (Iris Murdoch). Το 1971 παντρεύτηκε για δεύτερη φορά, την Έρα Μπούσορ (Hera Buschor) με την οποία απέκτησαν μία κόρη. Ο Κανέττι παρέμεινε στην Αγγλία μέχρι τη δεκαετία του '70, έχοντας πάρει τη Βρετανική υπηκοότητα ήδη από το 1952. Παρόλα αυτά συνέχισε να γράφει στα γερμανικά. Αργότερα επέστρεψε στη Ζυρίχη όπου έζησε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του.
Το 1981, τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας «για το συγγραφικό του έργο χαρακτηρίζεται από ευρύτητα απόψεων, από πλούτο ιδεών και από καλλιτεχνική δύναμη». Πέθανε στη Ζυρίχη στις 14 Αυγούστου του 1994.
Το μοναδικό μυθιστόρημά του, «Η τύφλωση», ο Κανέττι το έγραψε τα έτη 1931-1932, επηρεασμένος από τις λαϊκές ταραχές εναντίον του πληθωρισμού, στη Φρανκφούρτη κατά τη δεκαετία του 20 και τον εμπρησμό του δικαστικού μεγάρου της Βιέννης το 1927 από εξαγριωμένο πλήθος. Η παρατήρηση αυτών των γεγονότων γέννησε το ενδιαφέρον του Κανέττι για τη ψυχολογία και τη συμπεριφορά των μαζών.
Μετά την εγκατάσταση του στην Αγγλία, ύστερα από την επικράτηση των Ναζί και το Άνσλους, εγκατέλειψε την λογοτεχνία, αφοσιώθηκε στην μελέτη του συνδρόμου της εξουσίας και έγραψε το γνωστότερο έργο του το «Μάζα και εξουσία» το 1960.Με το ίδιο πνεύμα είναι γραμμένα και τα τρία θεατρικά έργα του «Ο γάμος» το 1932, «Η κωμωδία της ματαιοδοξίας» το 1950 και  «Οι αριθμημένοι» το1956. (Πηγή:Βικιπαίδεια).

 

Μάζα και εξουσία
Ο Ελίας Κανέτι εργάστηκε τριάντα χρόνια για να ολοκληρώσει το κορυφαίο θεωρητικό του έργο «Μάζα και εξουσία» Οταν άρχισε να στοχάζεται για τα στοιχεία που συγκροτούν τη μάζα και για τα θεμέλια της εξουσίας, ο εικοστός αιώνας δεν είχε γνωρίσει ακόμα τη φρίκη του ναζιστικού ολοκληρωτισμού και την εμπειρία των κρεματορίων. Ο Κανέτι διάβασε έναν πελώριο αριθμό βιβλίων, μελέτησε λησμονημένες παραδόσεις, ανέλυσε τους μύθους και τις θρησκευτικές δοξασίες πολλών λαών της Δύσης και της Ανατολής, ενώ παράλληλα παρακολουθούσε και αποκρυπτογραφούσε τα γεγονότα του καιρού του με την ακρίβεια ενός χρονικογράφου και με το στοχαστικό βλέμμα του σοφού.
«Μάζα» και «εξουσία» είναι δύο κεντρικές έννοιες γύρω από τις οποίες στράφηκε και η τραγική ιστορία του εικοστού αιώνα. Η ανατρεπτική και ανανεωτική δύναμη αυτού του παράξενου έργου (που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1960) φανερώνεται ήδη από το γεγονός ότι ο αναγνώστης δυσκολεύεται να το ορίσει και να το κατατάξει με βάση το γνωστό καταμερισμό της ακαδημαϊκής γνώσης. Δεν είναι ένα βιβλίο κοινωνιολογίας, δεν είναι πολιτική θεωρία, δεν είναι ηθική φιλοσοφία, δεν είναι λογοτεχνία. Η ανανέωση στα περιεχόμενα της σκέψης συνδυάζεται εδώ με τον πειραματισμό στη μορφή και στους τρόπους έκφρασης. Αν θα επιμέναμε παρ όλα αυτά να χαρακτηρίσουμε αυτό το σπουδαίο έργο, θα λέγαμε ότι η ανάλυση του Κανέτι συγγενεύει μάλλον με τη φιλοσοφική ανθρωπολογία καθώς και με την ψυχολογία του βάθους. Πρόκειται πράγματι για μια εξερεύνηση που προχωράει ώς τα σκοτεινά και αινιγματικά βάθη της ανθρώπινης ψυχής, για να φωτίσει αρχέτυπες ορμές και μυθικά ή ανορθολογικά στρώματα.
Η κυρίαρχη κουλτούρα δεν υποδέχτηκε ευνοϊκά αυτό το προφανώς «εχθρικό» έργο, που αποκαλύπτει τις καταστροφικές και παρανοϊκές τάσεις της εξουσίας και καλεί τους ανθρώπους να επαγρυπνούν και να αντιστέκονται στις διαταγές της.
Η εναλλακτική κουλτούρα δεν το κατανόησε στο μέτρο που η ετεροδοξία του απέκλινε από τα θεωρητικά σχήματα ενός επίσημου μαρξισμού.
Ο Κανέτι προσπάθησε να φωτίσει τον τρομερό δεσμό που υπάρχει ανάμεσα στην απειλή του θανάτου, τη θέληση για επιβίωση και τη θεμελίωση της εξουσίας. Η ανάλυσή του αρχίζει από αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «φόβο της επαφής». Και αναμετριέται αμέσως με ένα αινιγματικό παράδοξο. Διαπιστώνει δηλαδή ότι το άτομο αισθάνεται ότι απειλείται από τους άλλους και γι αυτό νιώθει αυτό το φόβο της επαφής με το άγνωστο και προσπαθεί να προστατευτεί με όλα τα μέσα. Προσπαθεί να μη σπρωχθεί από τους άλλους, να μην πλησιάσει πολύ κοντά τους, να τους κρατήσει σε μια ορισμένη απόσταση. Το παράδοξο είναι ότι αυτός ο φόβος της επαφής χάνεται μέσα στη μάζα. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος δεν απαλλάσσεται από αυτόν το φόβο παρά μόνο τη στιγμή που κρατιέται σφιγμένος μαζί με άλλους μέσα σε μια μάζα, περιτριγυρισμένος από όλες τις πλευρές από άλλα άτομα.

Όλες οι δεσποτικές και τυραννικές εξουσίες που έχουμε γνωρίσει στηρίχτηκαν στη συγκρότηση και την αύξηση της μάζας. Δίχως τη συνειδητή και τεχνητή διέγερση όλο και μεγαλύτερων μαζών η δύναμη των τυραννιών και των ολοκληρωτισμών θα ήταν αδιανόητη. Μέσα από την εμπειρία της μάζας προκαλείται εκείνη η ταύτιση με το όλο που θεωρείται αναγκαία για τη νομιμοποίηση της κυριαρχίας.
Σύμφωνα με τον Κανέτι, η επιθυμία για αυτοσυντήρηση και επιβίωση είναι το θεμέλιο της εξουσίας. Μέσα στην πάλη για επιβίωση ελλοχεύει πάντα και μία επιθετική τάση. Δεν θέλουμε απλώς να υπάρχουμε. Θέλουμε να υπάρχουμε όταν άλλοι δεν θα υπάρχουν. Η εξουσία ανήκει σε αυτούς που επιζούν μετά το θάνατο των άλλων. Ο επιζών είναι η μορφή που αποκαλύπτει το δεσμό που υπάρχει ανάμεσα σε μάζα και εξουσία. «Η στιγμή της επιβίωσης είναι η στιγμή της εξουσίας», γράφει ο Κανέτι. Μπροστά στο θάνατο του άλλου ο τρόμος μας μετατρέπεται σε ικανοποίηση, γιατί δεν είμαστε εμείς στη θέση του νεκρού. «Ο νεκρός είναι σωριασμένος, ο επιζών στέκει όρθιος. Είναι σαν να είχε προηγηθεί πάλη και να είχε ο ίδιος ρίξει κάτω τον νεκρό. Στην επιβίωση καθένας είναι εχθρός των άλλων». Από τη στιγμή που τέτοια συναισθήματα ικανοποίησης μπροστά στο θάνατο των άλλων επαναλαμβάνονται συχνά και συσσωρεύονται, προκύπτει κάτι πολύ επικίνδυνο. Στη μανία της επιβίωσης κρύβεται μια φοβερή δύναμη καταστροφής. Αυτό φαίνεται πολύ καθαρά στον πόλεμο. Εδώ την εξουσία την κατέχει όποιος στέλνει τους άλλους να πεθάνουν.

Στον πόλεμο δεν είναι πάντα απαραίτητο να εκτίθεται ο ίδιος ο επιζών στον κίνδυνο. Ο στρατηγός διατάζει και με τις διαταγές του στέλνει τους στρατιώτες του ενάντια στον εχθρό, για να σκοτώσουν και να πεθάνουν. Η σημασία της νίκης εξαρτάται και από τον αριθμό των νεκρών.

Μια παρόμοια λογική λειτουργεί και στην «ειρηνική» συμβίωση μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία. «Το σύστημα των διαταγών -γράφει ο Κανέτι- είναι γενικά αναγνωρισμένο. Οξύτερα έχει αποτυπωθεί στους στρατούς. Ομως και πολλοί άλλοι τομείς της πολιτισμένης ζωής έχουν μολυνθεί και σημαδευτεί από τη διαταγή. Ο θάνατος σαν απειλή είναι το νόμισμα της εξουσίας». Η εξουσία ανήκει σε αυτόν που «νεκρώνει» τους υπηκόους του, που τους μετατρέπει σε μάζα και τους υποδουλώνει, που τους κάνει να δέχονται τις διαταγές του σαν να είναι κάτι το φυσικό και το αναπόφευκτο.

Στο κράτος η διαταγή έχει εξημερωθεί. Οι άνθρωποι εκπαιδεύονται στην υπακοή και αποδέχονται ένα είδος εθελοντικής αιχμαλωσίας. Η διαταγή στην εξημερωμένη μορφή της «δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια θανατική καταδίκη με αναστολή». Η διαταγή που απευθύνεται προς τους πολλούς αποβλέπει στο να μετατρέψει τα πολλά άτομα σε μάζα.
Ο Κανέτι ανέλυσε την τάση της εξουσίας να γίνεται παρανοϊκή και καταστροφική. «Ο εξουσιαστής στέλνει τους άλλους στο θάνατο για να γλιτώσει ο ίδιος από αυτόν. Οχι μόνον του είναι αδιάφορος ο θάνατος των άλλων αλλά και όλα μέσα του τον ωθούν να τον προκαλεί με μαζικό τρόπο. Καταφεύγει κυρίως σ αυτό το ριζικό μέτρο όταν αμφισβητείται η κυριαρχία του πάνω στους ζωντανούς. Μόλις αισθανθεί ότι απειλείται, το πάθος του να τους δει όλους νεκρούς μπροστά του δεν μπορεί να μεταφραστεί με λογικούς συλλογισμούς».

Η παράνοια είναι στην κυριολεξία «μια αρρώστια της εξουσίας». Πίσω από την παράνοια, όπως και πίσω από την εξουσία, κρύβεται η ίδια βαθύτερη τάση: η επιθυμία να παραμερίσει κανείς τους άλλους για να είναι ο μοναδικός ή στην ηπιότερη μορφή, να χρησιμοποιήσει κανείς τους άλλους για να γίνει με τη βοήθεια τους ο μοναδικός.
Ο Κανέτι εξεγείρεται ενάντια σε αυτήν την εξουσία της «διαταγής», η οποία «έχει γίνει σήμερα το πιο επικίνδυνο στοιχείο στη συμβίωση των ανθρώπων. Πρέπει να έχει κανείς το θάρρος να της αντιτάσσεται και να κλονίζει την κυριαρχία της. Πρέπει να βρεθούν μέσα και τρόποι για να κρατηθεί ελεύθερο από αυτήν το μεγαλύτερο μέρος των ανθρώπων». Ολο το έργο του Κανέτι μπορεί να ερμηνευτεί ως μια πολύτιμη συμβολή σε αυτήν την αναζήτηση.

 




   



Απολαύστε υπεύθυνα




   

Copyright © ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ Ως3
Aνάπτυξη & Yλοποίηση: Ως3 Π.Ο.Ε.Α.Μ.
Πρότυπη Οικολογική Εκδοτική Αγροτουριστική Μονάδα Ως3