iΑρχικήiσελίδα

iΤαυτότητα

iΠεριεχόμενα

iΑρχείο

iRadio Αrtως

iExodως3

 

 

 

 

 

 

 

 
Ένα ταξίδι στο χρόνο

ΛΑΒΑ
Στους Κρατήρες Της Σαντορίνης

ΚΕΙΜΕΝΟ/ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΝΙΚΟΣ ΖΕΡΒΟΝΙΚΟΛΑΚΗΣ


Ένα βουνό από κομμάτια στιλπνής μαύρης λάβας, με κοφτερές αιχμές στο νησάκι της Νέας Καμένης,
«βλέπει» απέναντι, τα Φηρά στη Σαντορίνη. Οι λάβες αυτής της μορφής έχουν υποστεί ταχεία ψύξη,
όπως λένε οι ηφαιστειολόγοι και η περιεκτικότητά τους σε ηφαιστειακό γυαλί είναι μεγάλη...

«Ο ήλιος τρίζει πάνω από τους κρατήρες, μοναδικός μάρτυρας όσων έγιναν εδώ, όταν δια διάπυρα σπλάχνα της γης τινάχτηκαν στον ουρανό, χιλιόμετρα ψηλά, έτσι που έγινε σκοτάδι και επικράτησε μια μακρά νύχτα που διήρκεσε πολλές μέρες. Όταν πια κατακάθισε η στάχτη του ηφαιστείου, όλα είχαν αλλάξει σ' αυτό το νησί της φωτιάς»

Ο Ήφαιστος, ο αρχαίος Θεός της φωτιάς, είναι αυτός που δάνεισε το όνομά του στα Ηφαίστεια. Στη φωτιά των εγκάτων. Έργο Θεού φάνταζε αυτή η διάπυρη λειωμένη ύλη, που εκτινάσσονταν μα δύναμη από τα σπλάχνα της γης, σπέρνοντας τον όλεθρο και το φόβο στους ανθρώπους. Ωστόσο, παρά την καταστροφή που έσπερνε η λάβα στο πέρασμά της, το δέος μπροστά σε μια έκρηξη ηφαιστείου γεννούσε σχεδόν πάντοτε και τον θαυμασμό. Μια εικόνα πέρα από τα ανθρώπινα μέτρα, εφιαλτική και μεγαλυντική ταυτόχρονα.

Όλες οι προϊστορικές λατρείες στο Αιγαίο και τη Μινωική Κρήτη μας παραδίδουν και μια θεότητα των εγκάτων, που λατρεύεται στα χάσματα της γης, στις καταβόθρες, στα βάραθρα και στις χαράδρες. Εκεί ήταν συνήθεια να αποθέτουν οι πιστοί εκείνων των χρόνων τα αφιερώματά τους για να εξευμενίσουν αυτό τον υποχθόνιο «δαίμονα», τη θεότητα των εγκάτων, στην οποία απέδιδαν τους σεισμούς και τη φωτιά που έρχεται από της γης τα σπλάχνα, την πύρινη λάβα των ηφαιστείων. Εδώ, στη Σαντορίνη όλα αυτά είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο ζωής, που παραμένει αιώνες ανοιχτό και συμπληρώνονται οι σελίδες του, ολοένα και ολοένα. Η Σαντορίνη είναι το θαύμα της γης. Το θαύμα ενός ηφαιστείου, που ανακατώθηκε με τις λάβες του ένας λαμπερός πολιτισμός. Είναι ένα θαύμα θαυμάτων!


Μια ηφαιστειακή «βόμβα» αριστερά, σε πρώτο πλάνο, πιστοποιεί με τρόπο παραστατικό
ότι το ηφαίστειο της Σαντορίνης είναι το «βιαιότερο» στον κόσμο, όπως  εκτιμούν οι ηφαιστειολόγοι.

ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ...ΓΕΝΙΚΩΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΣ
Για την επιστήμη, τα ηφαίστεια είναι ένα γεωλογικό φαινόμενο, που εξαρτάται από τις μετακινήσεις των λιθοσφαιρικών πλακών και τη διάταξη του γήινου φλοιού. Ηφαίστεια υπάρχουν εκεί που συγκρούονται οι λιθοσφαιρικές πλάκες. Τέτοια ηφαίστεια είναι αυτά που υπάρχουν στο λεγόμενο «Δαχτυλίδι της φωτιάς», στον Ειρηνικό Ωκεανό. Και στις περιοχές όμως, που οι λιθοσφαιρικές πλάκες αποκλίνουν (απομακρύνονται) δημιουργούνται ηφαίστεια και τέτοια είναι τα ηφαίστεια του Ατλαντικού. Ηφαίστεια δημιουργούνται ακόμη, στα σημεία που ο φλοιός της γης είναι πολύ λεπτός, (για παράδειγμα, στην Κοιλάδα: Αφρικανικό Ριφτ), όπως και στα σημεία που ο «μανδύας» της γης έχει ανοδικά ρεύματα (τα ονομαζόμενα «hot spots») και τέτοια είναι τα ηφαίστεια στα νησιά της Χαβάης.
Τροφοδότης των ηφαιστείων είναι το διάπυρο υλικό που υπάρχει στον «Μανδύα» της γης. Ο Μανδύας είναι ένα στρώμα σε ημίρρευστη κατάσταση, που αρχίζει περίπου 30 χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια της γης, έχει πάχος 2.870 χιλιομέτρων και φτάνει μέχρι τον εξωτερικό (ρευστό) πυρήνα, καταλαμβάνοντας το 70% του συνολικού όγκου της γης.


Περιήγηση στα μονοπάτια, ανάμεσα στους Δίδυμους Κρατήρες, στην κορυφή της Νέας Καμένης.
Σε πολλά σημεία, στο χείλος των κρατήρων υπάρχουν σχισμές που «καπνίζουν» και αναδίδεται
έντονη μυρωδιά από θειάφι.

Το ηφαίστειο είναι ένα ρήγμα στο φλοιό της γης, ( ένας πόρος) που φτάνει σε τέτοιο βάθος, ώστε να συναντά τις λεκάνες του μάγματος.
Το μάγμα είναι λειωμένο πέτρωμα, που βρίσκεται σε βάθη μεγαλύτερα από 16 χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια της γης και δημιουργείται από τη μεγάλη πίεση, που από κάποια αιτία εξασκείται πάνω σ' αυτό το πέτρωμα. Ο ανώτερος Μανδύας, είναι εξ ολοκλήρου από μάγμα. (Σημείωση: η λέξη μάγμα προέρχεται από το ρήμα «μάσσω», που σημαίνει μαλάσω, ανακατεύω, πλάθω).
Από τα ρήγματα που υπάρχουν στο φλοιό της γης το μάγμα βρίσκει δίοδο να βγει στην επιφάνεια με τη μορφή λάβας, που η θερμοκρασία της κυμαίνεται από 700 έως 1.300 βαθμούς Κελσίου.
Ο αγωγός, η ρωγμή που υπάρχει από την επιφάνεια της γης μέχρι τις λεκάνες του μάγματος, απ' όπου βρίσκει διέξοδο η λάβα για να εκτοξευθεί, λέγεται ηφαιστειακός πόρος.
Η απόλιξη του ηφαιστειακού πόρου στην επιφάνεια της γης και το άνοιγμά του, απ' όπου εκτινάσσεται η λάβα και τα άλλα ηφαιστειακά υλικά, λέγεται κρατήρας.
Τα ηφαιστειακά υλικά που εκχέονται με τη μορφή διάπυρης λάβας από ένα ηφαίστειο συγκεντρώνονται και ψύχονται γύρω από τον κρατήρα, σχηματίζοντας τον ηφαιστειακό κώνο.


Καθημερινά, από την Άνοιξη μέχρι το Φθινόπωρο χιλιάδες άνθρωποι από όλο τον κόσμο ανηφορίζουν
στα μονοπάτια της λάβας, γύρω από τους κρατήρες, εντυπωσιασμένοι από το θέαμα που προσφέρουν
αυτές οι διαδρομές σε αυτή την πιο διάσημη, αλλά και πιο εντυπωσιακή Καλντέρα του κόσμου.

Η κορυφή αυτού του κώνου είναι ο Θόλος του ηφαιστείου, που μετά την πρώτη έκρηξη διαρρηγνύεται και κατακρημνίζεται για να δημιουργηθεί με αυτό τον τρόπο μια χοάνη, που φιλοξενεί τον κρατήρα ή τους κρατήρες.
Τα διάπυρα υλικά που εκσφενδονίζονται από τον κρατήρα του ηφαιστείου, διακρίνονται ανάλογα με το σχήμα που έχουν, τις διαστάσεις τους (μέγεθος) και τη σύστασή τους και τους αποδίδονται οι ονομασίες: «σποδός» (δηλαδή στάχτη), «λιθάρι» (έχει διάμετρο 1 εκατοστό και μπορεί να εκτοξευτεί μέχρι και σε απόσταση 2 χιλιομέτρων), «μύδρος» ή «βολίδα» (έχει διάμετρο 20 εκατοστά και μπορεί να εκτοξευθεί μέχρι και 1 χιλιόμετρο απόσταση) ή «βόμβα» (έχει μέγεθος μέχρι και 1 κυβικό μέτρο και μπορεί να εκτοξευθεί μέχρι και 200 μέτρα από τον κρατήρα).
Σε ορισμένα ηφαίστεια, μετά από μια βίαιη έκρηξη, ο θάλαμος του μάγματος καταρρέει και σχηματίζεται η λεγόμενη καλντέρα, που είναι ένας μεγάλος κρατήρας. Και σε κάποιες περιπτώσεις η καλντέρα, αν βρίσκεται στη θάλασσα, γεμίζει με νερό, όπως στην περίπτωση του ηφαιστείου της Σαντορίνης.
Η λέξη καλντέρα είναι ισπανικής προέλευσης και σημαίνει: καζάνι, χύτρα (προφανώς γιατί ο θάλαμος του μάγματος με το διάπυρο υλικό που κοχλάζει, μοιάζει όντως με χύτρα).
Ανάλογα με τη δράση τους, τα ηφαίστεια χαρακτηρίζονται «ενεργά» ή «εσβεσμένα». Ενεργό θεωρείται ένα ηφαίστειο αν έχει παρουσιάσει κάποια δραστηριότητα (έστω και μια έκρηξη) κατά τη χρονική περίοδο των ιστορικών χρόνων (περίπου από το 1100 π.Χ. μέχρι σήμερα). Αν όχι, θεωρείται «εσβεσμένο». Ωστόσο, ο διαχωρισμός αυτός θεωρείται σχετικός.


Μεγάλες «βόμβες» λάβας με φόντο τους κρατήρες της «Δάφνης», στη Νέα Καμένη.
Οι ρωγματώσεις τους φανερώνουν ότι η ψύξη τους έγινε πάρα πολύ γρήγορα,
όπως εξηγούν οι ηφαιστειολόγοι. Στο βάθος διακρίνεται η πόλη των Φηρών, ψηλά,
στα εντυπωσιακά ικριώματα της μεγάλης Καλντέρας.


Η δράση, όπως και η ζωή εν γένει, ενός ηφαιστείου χωρίζεται πέντε φάσεις.
1. Ηρεμία (ύπνος, λήθαργος). Ανάμεσα σε δυο διαδοχικές δράσεις του ένα ηφαίστειο ησυχάζει, εμφανίζοντας μόνο μια υποτυπώδη δράση ή δεν έχει καθόλου δραστηριότητα. Η κατάσταση αυτή λέγεται: ηρεμία, ύπνος ή λήθαργος2. Ατμιδική. Είναι η φάση, που ένα ηφαίστειο ετοιμάζεται για δράση (έκρηξη). Γίνονται δονήσεις, ακούγονται υποχθόνιοι κρότοι, το έδαφος θερμαίνεται, όπως και τα νερά των κοντινών πηγών, ενώ καταστρέφεται η βλάστηση. Στη φάση αυτή παρατηρούνται ατμοί να βγαίνουν από τον κρατήρα. Πρόκειται για μείγματα αερίων, κυρίως υδρατμών, θείου και θειικών αλάτων, που έχουν θερμοκρασία από 900 μέχρι 1000 βαθμούς C.
3. Μέτρια συνεχόμενη εκρηκτική δράση. Σε αυτή τη φάση υπάρχουν σεισμικές δονήσεις, που οφείλονται στην άνοδο του μάγματος, ενώ παρατηρούνται εκρήξεις κατά περιόδους και παράλληλα εκσφενδονίζονται κομμάτια λάβας μαζί με άλλα ηφαιστειακά υλικά.
4. Εκρηκτική δράση. Η έκρηξη συνοδεύεται πάντοτε από σεισμικά φαινόμενα, ενώ από τον κρατήρα εκχέεται λάβα και παράλληλα εκτινάσσονται άλλα ηφαιστειακά υλικά (σποδός για παράδειγμα και τόφφος). Η δράση αυτή είναι θεαματική.
Καμιά από αυτές τις φάσεις δεν έχει ορισμένη χρονική διάρκεια, ούτε έχει παρατηρηθεί μια κανονικότητα ως προς το χρόνο διάρκειας αυτών των φάσεων. Η διάρκειά τους μπορεί να είναι από πολύ μικρή έως εξαιρετικά μεγάλη. Ούτε όμως και η διάρκεια μιας από τις 4 φάσεις έχει σχέση με τη διάρκεια της προηγούμενης ή της επόμενης. Η αφύπνιση ενός ηφαιστείου μπορεί να γίνει και εντελώς ξαφνικά.
Στη διάρκεια μιας ηφαιστειακής έκρηξης, στάχτη και σύννεφα υδρατμών εκσφενδονίζονται σε πολύ μεγάλα ύψη. Πολλές φορές οι υδρατμοί αυτοί συμπυκνώνονται και γίνονται βροχή, που πέφτει καταρρακτωδώς στην περιοχή του ηφαιστείου. Η ποσότητα της στάχτης που εκτοξεύεται από τον κρατήρα του ηφαιστείου είναι συχνά τόσο μεγάλη που κρύβει εντελώς τον ήλιο δημιουργώντας στην ατμόσφαιρα ένα πυκνό, αδιαπέραστο φίλτρο, που δεν μπορεί να το περάσει ούτε αυτό το φως του ήλιου. Μια τέτοια περίπτωση ήταν η έκρηξη του Βεζούβιου, το 79 μ.Χ., με τη στάχτη να έχει προκαλέσει πυκνό σκοτάδι σε ακτίνα 25 χιλιομέτρων από τον κρατήρα, σαν να ήταν βαθειά νύχτα.
Υπολογίζεται ότι τα ενεργά ηφαίστεια ανέρχονται σήμερα σε 430, από τα οποία τα 275 βρίσκονται στο βόρειο ημισφαίριο και τα υπόλοιπα 155 στο νότιο.
Η Διεθνής Ένωση Ηφαιστειολογίας πάντως, έχει καταγράψει περί τα 600 ηφαίστεια, που είχαν μια δράση στη διάρκεια των ιστορικών χρόνων και συνεπώς, θα πρέπει να λογίζονται ενεργά.


Πολλοί επισκέπτες του ηφαιστείου δεν αρκούνται στις σημασμένες
διαδρομές των μονοπατιών και περπατούν ανάμεσα στους σχηματισμούς της λάβας.

ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ
Το ηφαίστειο της Σαντορίνης έχει τη ρίζα του βαθειά μέσα στο χρόνο, με τη δραστηριότητά του να μετράει περισσότερα από δυο εκατομμύρια χρόνια, παραμένοντας πάντοτε σε δράση, μέχρι και σήμερα.
Είναι το πιο διάσημο ηφαίστειο στον κόσμο και το πιο εντυπωσιακό. Πρωτίστως όμως είναι ένα ηφαίστειο, που μπορεί και διηγείται την ιστορία και τα «κατορθώματά» του με ένα εντελώς μυθιστορηματικό τρόπο.
Μέχρι σήμερα έχει σπείρει πολλές φορές τον όλεθρο και τη συμφορά στους ανθρώπους που κατοίκησαν τόσο το νησί της Θήρας των προϊστορικών χρόνων, που το όνομά του τότε ήταν Στρογγύλη, όσο και στους ανθρώπους που κατοίκησαν την Κρήτη των Ανακτορικών χρόνων, όπως βεβαιώνουν οι αρχαιολογικές ανασκαφές.
Η τελευταία μεγάλη έκρηξη έγινε πριν από 36 αιώνες, εκεί γύρω στο 1600 π.Χ. όταν ανθούσε ο πολιτισμός του Ακρωτηρίου, που νεκρώθηκε οριστικά από αυτό το ξύπνημα του ηφαιστείου. Σε αυτή τη φοβερή έκρηξη, 30 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα μάγματος τινάχτηκαν από τα σπλάχνα του. Ηφαιστειακή στάχτη και ελαφρόπετρα.
Ένα διάπυρο σάβανο τύλιξε τα πάντα, καταβυθίζοντάς τα σε μια μακρά σιωπή πολλών αιώνων, μέχρι να ξαναδούν τα ερείπιά τους το φως του ήλιου...
Αυτή η μεγάλη έκρηξη γκρέμισε το μεγαλύτερο μέρος του νησιού στη θάλασσα κι απόμεινε μόνο ένα μισοφέγγαρο στεριάς, αυτό που υπάρχει σήμερα.
Ο σημερινός ανασκαφέας του αρχαιολογικού χώρου ο κ. Χρίστος Ντούμας, λέει ότι αυτή η προϊστορική πόλη στο Ακρωτήρι, δοκιμάστηκε πολλές φορές στα τρεις χιλιάδες χρόνια της ζωής της από το ηφαίστειο και τους σεισμούς που προκαλούσε: «.πολλές από τις δονήσεις αυτές θα ήταν μετρίας εντάσεως, απλά ταρακουνήματα και δεν άφησαν απτές μαρτυρίες. Άλλες, πιο ισχυρές, προκάλεσαν καταστροφές τις οποίες ανιχνεύουμε σήμερα μέσα στα αλλεπάλληλα στρώματα των ερειπίων».
Ο αρχαιολόγος αναφέρεται στους πεσμένους τοίχους, τις σκάλες που έχουν σπάσει με τον χαρακτηριστικό τρόπο καταστροφής από σεισμό, αλλά και στα πεσμένα πατώματα των κατοικιών που είχαν και πάνω όροφο, εκτός από το ισόγειο.
Το καραβάκι από λιμάνι του Αθηνιού χρειάζεται περίπου μισή ώρα για να φτάσει στο νησάκι του ηφαιστείου, τη Νέα Καμένη. Πλησιάζοντας τους σωρούς από τις λάβες μέσα στη θάλασσα, το θέαμα είναι επιβλητικό και αυτό αποτυπώνεται στα πρόσωπα όλων των επισκεπτών που κρέμονται από τις κουπαστές, ελπίζοντας ότι θα καταφέρουν να κάνουν μια καλή φωτογραφία, παραπλέοντας τη μαύρη λάβα.
Το καραβάκι θα φτάσει σε ένα φυσικό όρμο από λάβα. Από ψηλά αυτός ο όρμος μοιάζει με ορχήστρα αρχαίου θεάτρου, που έχει για σκηνή, πίσω, το ικρίωμα της καλντέρας, με τα λευκά σπίτια των Φηρών, στην κορυφογραμμή.
Μοναδικό θέαμα, όπως μοναδική είναι και αυτή η αίσθηση ανάμεσα στις στιλπνές, λάβες, με τις κοφτερές ακμές και τις λείες, γυαλιστερές τους επιφάνειες.
Ο δρόμος ανηφορίζει από το λιμανάκι προς τους κρατήρες. Χιλιάδες άνθρωποι απ' όλο τον κόσμο οδοιπορούν κάθε χρόνο, ιδίως τα καλοκαίρια σ' αυτά τα μοναδικά μονοπάτια, ανάμεσα σε σωρούς λάβας και κρατήρες του ηφαιστείου.
Ο πρώτος κρατήρας, ανηφορίζοντας από το λιμανάκι της λάβας, είναι ο κρατήρας «Δάφνη». Ο κρατήρας αυτός άρχισε τη δραστηριότητά του στις 11 Αυγούστου του 1925 με πίδακες νερού, για να ακολουθήσουν στη συνέχεια πίδακες λάβας. Η ηφαιστειακή στάχτη τιναζόταν μέχρι τρία χιλιόμετρα ψηλά, ενώ η εκρηκτική δραστηριότητα θα διαρκέσει τελικά μέχρι το 1928. Το όνομα «Δάφνη» σ' αυτό τον κρατήρα δόθηκε από το όνομα του πολεμικού πλοίου που κατέπλευσε πρώτο τότε, στην περιοχή του ηφαιστείου.
Στην περιοχή αυτού του κρατήρα υπάρχουν φοβεροί «μύδροι» και «βόμβες» λάβας, που έχουν εκτοξευθεί. Υπάρχει όμως και μια χαρακτηριστική περιγραφή γι' αυτή την τρομακτική έκρηξη στο βιβλίο «Τα ηφαίστεια και η νήσος Θήρα» του Βίκτορα Ακύλα: «...ουδεμία όμως τούτων (των εκρήξεων) δύναται να συγκριθεί προς την μεγαλειώδη έκρηξιν της 19ης Αυγούστου (του 1925), οπότε περί ώραν 3ην μ.μ. εν μέσω τρομερού μυκηθμού παμμέγιστον νέφος υδρατμών, κατασκότεινον εκ της πληθώρας της περιεχομένης σποδού εξετοξεύθη μετά δαιμονιώδους ορμής εις ύψος χιλιομέτρων, δια να αναπτυχθή γραφικώτατα εις το στερέωμα, ενώ οι εκτιναχθέντες μύδροι εξηκοντίσθησαν εις μέγιστη ακτίνα 1.500, περίπου, μέτρων καθ' οριζοντίαν διεύθυνσιν υπό του κρατήρος της Δάφνης, εντονωτάτη δε βροχή ηφαιστείας σποδού επηκολούθησεν...».


Ένα πολύ εντυπωσιακό, σχεδόν ολοστρόγγυλο λιμανάκι από λάβες
διαφόρων εκρήξεων υποδέχεται τα καραβάκια με τους επισκέπτες
του ηφαιστείου στη Νέα Καμένη.


Οι λάβες που υπάρχουν σήμερα γύρω από αυτό τον κρατήρα επιβεβαιώνουν με τον καλύτερο τρόπο αυτή την παλιά περιγραφή, που εντυπωσιάζει με τη γλαφυρότητα και την ακρίβεια της.
Στην κορυφή της Νέας Καμένης κυριαρχούν οι δίδυμοι κρατήρες από τις εκρήξεις του 1940. Πύρινα ποτάμια λάβας είχαν ξεχυθεί τότε από τους κρατήρες αυτούς προς τη θάλασσα, στην περιοχή του όρμου των Ταξιαρχών. Οι δυο αυτοί κρατήρες βρίσκονται στο ψηλότερο σημείο της Νέας Καμένης (υψόμετρο 127 μέτρα).
Από το σημείο αυτό είναι εξαιρετική η θέα προς τις λάβες της «Νίκης». Το όνομα «Νίκη» δόθηκε στις λάβες που άρχισαν να εκχέονται προς το τέλος του Νοεμβρίου του 1940 από τη διάρρηξη ενός ηφαιστειακού θόλου, που βρίσκεται εκατό μέτρα ανατολικά από τους δίδυμους. Δόθηκε τότε το όνομα «Νίκη» σε εκείνες τις λάβες, με αφορμή τις νίκες του ελληνικού στρατού την ίδια εκείνη περίοδο, στο Αλβανικό μέτωπο.
Από 'δω, από την κορυφογραμμή της Νέας Καμένης, η θέα κυκλικά προς τη μεγάλη Caldera είναι φαντασμαγορική. Εδώ, ο παρατηρητής στέκεται περίπου στο κέντρο της τεράστιας ηφαιστειακής χοάνης των προϊστορικών χρόνων, «διαβάζοντας» στα τοιχώματα των ικριωμάτων στην Caldera, τις πολλές εναποθέσεις ηφαιστειακών υλικών, κατά στρώματα, με διαφορετικές χρωματικές αποκλίσεις.
Ο ήλιος τρίζει πάνω από τους κρατήρες, μοναδικός μάρτυρας όσων έγιναν εδώ, όταν δια διάπυρα σπλάχνα της γης τινάχτηκαν στον ουρανό, χιλιόμετρα ψηλά, έτσι που έγινε σκοτάδι και επικράτησε μια μακρά νύχτα που διήρκεσε πολλές μέρες. Όταν πια κατακάθισε η στάχτη του ηφαιστείου, όλα είχαν αλλάξει σ' αυτό το νησί της φωτιάς.



 

Αιγαίο, αιγές,
αιγίδα, επαιγίζω...
Δελφοί:
με οδηγό Τον Παυσανία
Εκ Σπλάχνων
Γης Ανέρωθε
Η Πορτάρα
του ήλιου στη Νάξο

Τήνος: Μοναστήρια
Οι Καθρέπτες του χρόνου

Κνωσός:
Ο Πρίγκιπας των κρίνων
Το Μυστήριο
Μιας Λιβελούλας
Νεφερτίτη:
Η Προτομή της οργής
Σαντορίνη: Ξεστή 3
Κάβος:
Ενα Μυσταγωγικό έθιμο
Ένας Ταύρος
τρέχει στη Μεσόγειο
Ρώμη:
Fonatana Di Ttrevi
Ο Σφραγιδοφύλακας
Του Φαραώ Ακενατόν
Ιερές Φωτιές:
Τα Πύραυνα Του Εξαγνισμού

Ελούντα:
Η Αρχαία «Όλους»

Τριζόνι:
Ο Ηχος Του Καλοκαιριού
Ζάρκος:
Ληστεία στο παλάτι
Ψείρα: Δυο Ωραίες
Κυρίες 4.000 Ετών
Ολυμπία:
Με τα στεφάνια της ελιάς
Ένα Σκαθάρι
Οδηγεί το χρόνο
Η Μούμια
Mιας ιέρειας του Άμμωνα
Κούλες:
Rocca al Mare
Τo όνομα του Ρόδου:
στο παλάτι των ιπποτών
Λάβα στους κρατήρες
Της Σαντορίνης

Μάλια Κρήτης:
Συνoικία «Μ»

Δήλος: Ένα Αρχαίο εργαστήριο κοσμημάτων

Ναύπακτος:
Η Ναυμαχία Της Ευρώπης

Η λίμνη των μύθων:
Στον Αγ. Νικόλαο Κρήτης

Σαντορίνη:
Η ζωή με το ηφαίστειο

Ηνίοχος:
Η έκφραση της τελειότητας

Μαλάβρα - Μινώα:
Το Δύσκολο Πέρασμα

Αζοριάς - Καβούσι:
Mια αρχαία κουζίνα

Η τοιχογραφία του στόλου
στην προϊστορική Θήρα

Μυστικά σύμβολα
κρυμένα στους τοίχους Μινωικών παλατιών

Κορκοδειλόσαυρες
στη Δήλο